Sztuczna inteligencja nie będzie regulowana w Unii Europejskiej jednolicie dla każdego zastosowania. AI Act opiera się na podejściu opartym na ryzyku. Oznacza to, że zakres obowiązków prawnych zależy przede wszystkim od tego, do czego system AI jest przeznaczony, w jakim kontekście ma być używany oraz jakie skutki może wywoływać dla ludzi, zdrowia, bezpieczeństwa, praw podstawowych lub interesu publicznego. W ocenie obowiązków regulacyjnych i klasyfikacji systemów AI pomocna może być kancelaria prawna Warszawa, szczególnie gdy firma wdraża lub wykorzystuje rozwiązania sztucznej inteligencji w swojej działalności.

‍

Dlatego klasyfikacja ryzyka z AI Act jest jednym z pierwszych etapów wdrożenia zgodności z nowymi przepisami. Firma, która korzysta z narzędzi AI, tworzy je, wdraża u klientów albo integruje z własnymi produktami, powinna ustalić, do której kategorii ryzyka należy dany system. Dopiero później można prawidłowo ocenić, jakie obowiązki wynikają z AI Act.

‍

Dlaczego klasyfikacja systemu AI ma znaczenie

‍

AI Act nie zakłada, że każdy system sztucznej inteligencji jest tak samo niebezpieczny. Inaczej należy oceniać prosty chatbot informacyjny o usługach firmy, inaczej system wspierający rekrutację, a jeszcze inaczej system wykorzystywany w wyrobach medycznych.

‍

W praktyce AI Act kategorie ryzyka pełnią funkcję mapy regulacyjnej. Pozwalają ustalić, czy dany system AI:

• jest zakazany,
• jest systemem wysokiego ryzyka,
• podlega szczególnym obowiązkom przejrzystości,
• nie jest objęty istotnymi obowiązkami AI Act, choć nadal może podlegać innym przepisom, na przykład RODO, prawu pracy, przepisom konsumenckim lub zasadom odpowiedzialności cywilnej.

‍

To istotne, ponieważ błędna kwalifikacja systemu AI może prowadzić do nieprawidłowego wdrożenia AI Act compliance. W wielu organizacjach najważniejszym problemem nie będzie samo korzystanie z AI, lecz brak wiedzy, czy wykorzystywane narzędzie powinno zostać potraktowane jako system wysokiego ryzyka.

‍

AI Act kategorie ryzyka - podstawowy podział

‍

W uproszczeniu AI Act przewiduje cztery główne poziomy ryzyka.

‍

Pierwsza kategoria to ryzyko niedopuszczalne. Obejmuje praktyki zakazane, czyli takie zastosowania AI, które ustawodawca unijny uznał za sprzeczne z wartościami Unii, prawami podstawowymi lub bezpieczeństwem osób. Chodzi m.in. o określone formy manipulacji, wykorzystywanie podatności osób, niektóre formy scoringu społecznego, zakazane przypadki kategoryzacji biometrycznej czy niektóre zastosowania zdalnej identyfikacji biometrycznej w czasie rzeczywistym.

‍

Druga kategoria to systemy AI wysokiego ryzyka. Nie są one co do zasady zakazane, ale podlegają rozbudowanym obowiązkom regulacyjnym. To najważniejsza kategoria z perspektywy przedsiębiorców, administracji publicznej i dostawców technologii.

‍

Trzecia kategoria obejmuje systemy, które powodują ryzyko związane z przejrzystością. W takich przypadkach AI Act może wymagać poinformowania użytkownika, że ma kontakt z systemem AI albo że dana treść została wygenerowana lub zmanipulowana przez AI.

‍

Czwarta kategoria to systemy minimalnego ryzyka. AI Act nie nakłada na nie rozbudowanych obowiązków, choć w praktyce nadal mogą być objęte innymi przepisami, standardami kontraktowymi, wymogami bezpieczeństwa, ochroną danych lub wewnętrznymi zasadami governance.

‍

Systemy AI wysokiego ryzyka - kiedy występują

‍

Systemy AI wysokiego ryzyka są centralnym elementem AI Act. Ich klasyfikacja wynika przede wszystkim z art. 6 AI Act oraz załączników I i III.

‍

Pierwsza grupa obejmuje systemy AI, które są produktem lub elementem bezpieczeństwa produktu objętego określonym unijnym prawodawstwem harmonizacyjnym. Może to dotyczyć m.in. maszyn, wyrobów medycznych, zabawek, wind, urządzeń radiowych, środków transportu lub innych produktów wymienionych w odpowiednich przepisach sektorowych. Nie każdy produkt z komponentem AI będzie automatycznie systemem wysokiego ryzyka. Istotne jest m.in. to, czy system AI pełni funkcję bezpieczeństwa oraz czy produkt wymaga oceny zgodności z udziałem strony trzeciej.

‍

Druga grupa obejmuje samodzielne systemy AI wskazane w załączniku III AI Act. Są to zastosowania uznane za szczególnie wrażliwe z punktu widzenia praw podstawowych, bezpieczeństwa lub sytuacji życiowej osób fizycznych. Przykładowo mogą dotyczyć biometrii, infrastruktury krytycznej, edukacji, zatrudnienia, dostępu do podstawowych usług, egzekwowania prawa, migracji, kontroli granicznej, wymiaru sprawiedliwości oraz procesów demokratycznych.

‍

Ważne jest, że samo użycie AI w obszarze wymienionym w załączniku III nie zawsze oznacza automatycznie system wysokiego ryzyka. 

‍

Przeznaczenie systemu AI jako punkt wyjścia

‍

Dla klasyfikacji systemu AI kluczowe jest jego przeznaczenie. Należy ustalić, do czego system jest przeznaczony przez dostawcę, w jakim kontekście ma działać, jakie decyzje lub rekomendacje ma wspierać oraz jakie kategorie użytkowników lub osób mogą być dotknięte jego działaniem.

‍

Nie wystarczy nazwać narzędzia „asystentem”, „chatbotem” albo „systemem analitycznym”. Ten sam model lub podobna technologia może mieć różną kwalifikację prawną w zależności od zastosowania. Chatbot odpowiadający na ogólne pytania klientów może generować głównie obowiązki przejrzystości. System oceniający kandydatów do pracy, nadający im ranking lub rekomendujący odrzucenie aplikacji może już wchodzić w kategorię systemów wysokiego ryzyka.

‍

Dlatego w ramach AI Act compliance trzeba dokumentować nie tylko samą technologię, ale również jej funkcję biznesową, kontekst użycia, grupę użytkowników, dane wejściowe, rodzaj wyniku oraz wpływ wyniku na decyzje człowieka.

‍

Przykłady obszarów wysokiego ryzyka

‍

W praktyce systemy AI wysokiego ryzyka mogą wystąpić m.in. w następujących popularnych obszarach:

• Biometria - np. zdalna identyfikacja biometryczna, kategoryzacja biometryczna lub rozpoznawanie emocji, o ile dane zastosowanie nie jest zakazane i mieści się w zakresie systemów wysokiego ryzyka.
• Infrastruktura krytyczna - np. systemy wpływające na zarządzanie ruchem drogowym, dostawy wody, gazu, energii elektrycznej, ogrzewania lub funkcjonowanie krytycznej infrastruktury cyfrowej.
• Edukacja i szkolenie zawodowe - np. systemy oceniające wyniki nauczania, przydzielające osoby do instytucji edukacyjnych albo wpływające na dostęp do określonego poziomu kształcenia.
• Zatrudnienie i zarządzanie pracownikami - np. narzędzia do selekcji kandydatów, oceny CV, rankingowania aplikacji, podejmowania decyzji o awansie, monitorowania pracy lub oceny wydajności.
• Podstawowe usługi prywatne i publiczne - np. systemy oceny zdolności kredytowej osób fizycznych, oceny prawa do świadczeń publicznych lub ryzyka w ubezpieczeniach zdrowotnych i na życie.
• Egzekwowanie prawa, migracja i wymiar sprawiedliwości - np. systemy wspierające ocenę ryzyka, analizę dowodów, rozpatrywanie wniosków wizowych lub azylowych, a także narzędzia wspierające organy sądowe.

‍

‍

Czy człowiek w procesie wyłącza wysokie ryzyko

‍

Nie. Sam fakt, że człowiek zatwierdza decyzję albo ma możliwość nadzoru, nie oznacza, że system przestaje być systemem wysokiego ryzyka. Nadzór człowieka jest jednym z wymogów zgodności dla systemów wysokiego ryzyka, ale nie jest prostym sposobem na uniknięcie kwalifikacji.

‍

Jeżeli przeznaczenie systemu obejmuje przypadek użycia wymieniony w załączniku III, a system wpływa na decyzję dotyczącą osoby, to udział człowieka nie zmienia automatycznie klasyfikacji. Inaczej mówiąc, regulacje AI ryzyko oceniają przez funkcję i wpływ systemu, a nie wyłącznie przez formalne pozostawienie człowieka „w pętli”.

‍

Mechanizm wyłączenia z wysokiego ryzyka

‍

AI Act przewiduje tzw. mechanizm filtrujący dla niektórych systemów z załącznika III. System może nie zostać uznany za wysokiego ryzyka, jeżeli spełnia warunki wskazane w AI Act, np. wykonuje wąskie zadanie proceduralne, poprawia wynik wcześniej zakończonej czynności człowieka, wykrywa wzorce decyzyjne bez zastępowania oceny człowieka albo wykonuje zadanie przygotowawcze.

‍

Ten mechanizm trzeba jednak stosować ostrożnie. Nie będzie on dostępny, jeżeli system dokonuje profilowania w rozumieniu przepisów o ochronie danych osobowych. Nie powinien być też traktowany jako sposób formalnego obchodzenia przepisów przez rozbicie jednego systemu na kilka modułów.

‍

Systemy objęte obowiązkami przejrzystości

‍

Niektóre systemy AI nie będą systemami wysokiego ryzyka, ale nadal będą podlegały obowiązkom przejrzystości. Dotyczy to m.in. sytuacji, w których użytkownik wchodzi w interakcję z systemem AI, a także określonych przypadków generowania treści syntetycznych, deepfake’ów lub treści tekstowych publikowanych w celu informowania opinii publicznej o sprawach interesu publicznego.

‍

W takich przypadkach przedsiębiorca powinien ustalić, czy musi poinformować użytkownika o korzystaniu z AI, oznaczyć treść jako wygenerowaną przez AI albo zapewnić inne środki transparentności.

‍

Jak przeprowadzić klasyfikację ryzyka AI Act w firmie

‍

Prawidłowa klasyfikacja ryzyka AI Act powinna obejmować kilka etapów.

‍

Po pierwsze, trzeba ustalić, czy dane rozwiązanie w ogóle jest systemem AI w rozumieniu AI Act. Nie każde oprogramowanie i nie każda automatyzacja będą systemem AI.

‍

Po drugie, należy ustalić rolę organizacji. Inne obowiązki mogą dotyczyć dostawcy, inne importera, dystrybutora, podmiotu stosującego, producenta produktu etc.

‍

Po trzecie, trzeba opisać przeznaczenie systemu. W praktyce należy przeanalizować dokumentację techniczną, instrukcje używania, materiały sprzedażowe, komunikację marketingową, funkcje narzędzia i realny kontekst wdrożenia.

‍

Po czwarte, należy sprawdzić, czy system nie wchodzi w zakres praktyk zakazanych. Ten etap powinien poprzedzać analizę wysokiego ryzyka.

‍

Po piąte, trzeba ocenić, czy system jest objęty art. 6 AI Act i załącznikiem I albo III. Jeżeli tak, należy ustalić, czy możliwy jest mechanizm wyłączenia z klasyfikacji wysokiego ryzyka.

‍

Po szóste, należy sprawdzić, czy system podlega obowiązkom przejrzystości, nawet jeżeli nie jest systemem wysokiego ryzyka.

‍

Po siódme, wynik analizy powinien zostać udokumentowany. W AI Act compliance dokumentacja procesu decyzyjnego jest równie ważna jak sama konkluzja. Przy projektach obejmujących wdrożenie, integrację lub komercjalizację systemów AI znaczenie może mieć również obsługa prawna projektów AI.

‍

Co oznacza klasyfikacja dla dostawców i podmiotów stosujących

‍

Dla dostawców klasyfikacja wpływa na projektowanie systemu, dokumentację techniczną, zarządzanie ryzykiem, jakość danych, nadzór człowieka, dokładność, cyberbezpieczeństwo, rejestrowanie zdarzeń, ocenę zgodności i obowiązki po wprowadzeniu systemu na rynek.

‍

Dla podmiotów stosujących klasyfikacja ma znaczenie przy wyborze narzędzia, negocjowaniu umowy, ocenie dostawcy, kontroli instrukcji używania, wdrożeniu nadzoru człowieka, prowadzeniu rejestrów, informowaniu osób i organizacji procesu korzystania z AI.

‍

W praktyce nie wystarczy zapytać dostawcy, czy jego system jest zgodny z AI Act. Firma powinna rozumieć, do czego sama używa systemu, ponieważ zmiana sposobu użycia może zmienić kwalifikację prawną. System kupiony jako narzędzie ogólne może stać się systemem wysokiego ryzyka, jeżeli zostanie wdrożony do zastosowania wskazanego w AI Act.

‍

Podsumowanie

‍

AI Act nie reguluje sztucznej inteligencji według jednej, prostej zasady. Kluczowe znaczenie ma klasyfikacja ryzyka systemu AI. To od niej zależy, czy dane rozwiązanie jest zakazane, czy stanowi system wysokiego ryzyka, czy podlega obowiązkom przejrzystości, czy też pozostaje w kategorii minimalnego ryzyka.

‍

Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność uporządkowania portfela narzędzi AI. Pierwszym krokiem nie powinno być tworzenie ogólnej polityki AI, lecz identyfikacja konkretnych systemów, opisanie ich przeznaczenia i przeprowadzenie kwalifikacji prawnej. Dopiero na tej podstawie można ustalić wymogi AI Act, obowiązki dostawców i podmiotów stosujących oraz zakres realnego AI Act compliance.

‍

Klasyfikacja ryzyka z AI Act nie jest formalnością. Jest punktem wyjścia do całego procesu zgodności z regulacjami dotyczącymi sztucznej inteligencji.

‍

AI Act to unijne rozporządzenie, które wprowadza nowe zasady dotyczące projektowania, wdrażania i wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność uporządkowania sposobu korzystania z AI w organizacji. AI Act dla firm nie powinien być traktowany wyłącznie jako obowiązek prawny, ale także jako element zarządzania ryzykiem technologicznym. W analizie obowiązków związanych z AI Act pomocna może być kancelaria prawna Warszawa, szczególnie gdy firma wdraża lub wykorzystuje systemy sztucznej inteligencji w swojej działalności.

‍

Audyt narzędzi AI używanych w firmie

‍

Pierwszym krokiem powinien być audyt narzędzi AI używanych w firmie. Należy ustalić, czy dane rozwiązanie jest systemem AI w rozumieniu AI Act, kto jest jego dostawcą, kto go stosuje oraz w jakim celu jest wykorzystywany. Dopiero na tej podstawie można ocenić, jakie wymagania AI Act mają zastosowanie do konkretnego przypadku. W takiej analizie wsparciem może być także prawnik AI, jeżeli firma potrzebuje oceny prawnej konkretnego narzędzia lub procesu opartego na sztucznej inteligencji.

‍

Klasyfikacja ryzyka systemów AI

‍

Drugim etapem jest klasyfikacja ryzyka. Przepisy AI Act przewidują różne poziomy obowiązków w zależności od rodzaju systemu AI. Największe znaczenie mają systemy zakazane, systemy wysokiego ryzyka, systemy objęte obowiązkami przejrzystości oraz modele ogólnego zastosowania. W praktyce firma powinna sprawdzić, czy AI jest używana w obszarach takich jak rekrutacja, ocena pracowników, edukacja, usługi finansowe, infrastruktura krytyczna, biometria lub dostęp do usług publicznych.

‍

Dokumentacja i procedury wymagane przez AI Act

‍

Trzecim krokiem jest przygotowanie dokumentacji. Wdrożenie AI Act wymaga opisania celu użycia systemu, zasad nadzoru człowieka, źródeł danych, ryzyk, środków kontroli oraz procedur reagowania na błędy i incydenty. W przypadku systemów wysokiego ryzyka obowiązki będą znacznie szersze i mogą obejmować między innymi system zarządzania ryzykiem, dokumentację techniczną, rejestrowanie zdarzeń, nadzór człowieka oraz ocenę zgodności.

‍

AI Act compliance w relacjach z dostawcami

‍

Czwartym elementem jest AI Act compliance w relacjach z dostawcami. Firma powinna zweryfikować umowy z podmiotami dostarczającymi narzędzia AI, w tym zakres odpowiedzialności, instrukcje używania systemu, dostęp do dokumentacji, zasady aktualizacji oraz obowiązki informacyjne. Sam fakt zakupu narzędzia AI od zewnętrznego dostawcy nie zwalnia firmy z obowiązków, jeżeli wykorzystuje ona system we własnej działalności. Przy bardziej złożonych wdrożeniach znaczenie może mieć również obsługa prawna projektów AI, obejmująca analizę ryzyk, dokumentacji i relacji z dostawcami technologii.

‍

Szkolenia pracowników z zasad korzystania z AI

‍

Ostatnim etapem jest przeszkolenie pracowników. AI Act wymaga rozwijania kompetencji w zakresie AI, dlatego osoby korzystające z systemów AI powinny rozumieć ich ograniczenia, ryzyka oraz zasady prawidłowego użycia. Dotyczy to nie tylko działów IT, ale także HR, marketingu, sprzedaży, compliance, prawnego i zarządu.

‍

AI Act compliance jako element zarządzania ryzykiem

‍

Przygotowanie firmy na AI Act powinno obejmować audyt, klasyfikację ryzyka, dokumentację, procedury, umowy z dostawcami oraz szkolenia. Im wcześniej organizacja rozpocznie AI Act compliance, tym łatwiej ograniczy ryzyko regulacyjne, kontraktowe i reputacyjne związane z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.

‍

Więcej na ten temat znajdziecie w tym artykule: AI Act compliance checklista dla firm.

‍

AI Act a rola dostawcy systemu AI

‍

AI Act to unijne rozporządzenie, które wprowadza horyzontalne zasady dotyczące sztucznej inteligencji. Z perspektywy przedsiębiorców jednym z kluczowych zagadnień jest ustalenie, czy dana firma występuje jako dostawca systemu AI podlegającym pod to rozporządzenie. W ocenie obowiązków regulacyjnych pomocna może być kancelaria prawna Warszawa, zwłaszcza gdy projekt AI wymaga analizy prawnej, technicznej i organizacyjnej.

‍

Nie chodzi wyłącznie o podmiot, który samodzielnie programuje system od podstaw. Dostawcą może być również podmiot, który zleca opracowanie systemu AI, a następnie wprowadza go do obrotu lub oddaje do użytku pod własną nazwą lub znakiem towarowym. W praktyce oznacza to, że obowiązki dostawców AI mogą dotyczyć nie tylko firm technologicznych, ale także przedsiębiorców wdrażających rozwiązania AI jako element własnego produktu lub usługi.

‍

Dla firm kluczowe jest więc nie samo pytanie, czy używają sztucznej inteligencji, lecz pytanie, jaką pełnią rolę w łańcuchu wartości AI. Inne obowiązki będzie miał dostawca systemu AI wysokiego ryzyka, inne importer, dystrybutor, podmiot stosujący, a jeszcze inne dostawca modelu AI ogólnego przeznaczenia.

‍

Dlaczego status dostawcy ma znaczenie

‍

Status dostawcy ma zasadnicze znaczenie dla AI Act compliance. To dostawca odpowiada za wiele obowiązków, które muszą zostać spełnione jeszcze przed wprowadzeniem systemu AI na rynek albo przed oddaniem go do użytku.

‍

W przypadku systemów AI wysokiego ryzyka ciężar regulacyjny spoczywa przede wszystkim na dostawcy. To on powinien zapewnić zgodność systemu z wymaganiami AI Act, przygotować dokumentację techniczną, przeprowadzić odpowiednią procedurę oceny zgodności, zapewnić system zarządzania ryzykiem, wdrożyć system zarządzania jakością oraz prowadzić monitorowanie po wprowadzeniu systemu na rynek.

‍

Regulacje AI dostawcy traktują jako podmiot odpowiedzialny za projekt, przeznaczenie i warunki działania systemu. Z tego powodu nie wystarczy ograniczyć się do oceny własnej i deklaracji, że narzędzie jest „bezpieczne” albo „zgodne z prawem”. AI Act wymaga wykazania zgodności w sposób udokumentowany.

‍

Pierwszy krok - czy rozwiązanie jest systemem AI

‍

Przed analizą obowiązków należy ustalić, czy dane rozwiązanie spełnia definicję systemu AI. AI Act nie obejmuje każdego oprogramowania. System AI według tego rozporządzenia to system maszynowy zaprojektowany do działania z różnym poziomem autonomii, który może wykazywać zdolność adaptacji po wdrożeniu i który, dla wyraźnych lub dorozumianych celów, wnioskuje na podstawie otrzymanych danych wejściowych, jak generować wyniki, takie jak predykcje, treści, zalecenia lub decyzje mogące wpływać na środowisko fizyczne lub wirtualne.

‍

W praktyce analiza powinna obejmować między innymi:

• sposób działania systemu;
• poziom autonomii;
• rodzaj danych wejściowych;
• rodzaj generowanych wyników;
• przeznaczenie systemu;
• wpływ wyników systemu na użytkowników, klientów, pracowników lub inne osoby fizyczne.

‍

Nie każde narzędzie automatyzujące proces biznesowy będzie systemem AI. Jednocześnie wiele systemów wykorzystujących uczenie maszynowe, modele predykcyjne, systemy rekomendacyjne lub generatywną AI będzie wymagało dalszej analizy pod kątem AI Act.

‍

Drugi krok - klasyfikacja ryzyka

‍

AI Act opiera się na podejściu opartym na ryzyku. Oznacza to, że zakres obowiązków zależy przede wszystkim od kategorii systemu AI.

‍

Z perspektywy dostawcy najważniejsze kategorie to:

• systemy AI objęte zakazanymi praktykami;
• systemy AI wysokiego ryzyka;
• systemy AI podlegające obowiązkowi przejrzystości (art. 50 AI Act);
• modele AI ogólnego przeznaczenia.

‍

Największe znaczenie praktyczne mają systemy AI wysokiego ryzyka. To właśnie w ich przypadku wymogi AI Act są najbardziej rozbudowane i wymagają realnego wdrożenia procesów compliance, technicznych zabezpieczeń oraz dokumentacji.

‍

Więcej o tym znajdziesz w tym artykule:  AI Act - klasyfikacja ryzyka systemów AI

‍

Obowiązki dostawcy systemu AI wysokiego ryzyka

Dostawca systemu AI wysokiego ryzyka musi zapewnić, aby system spełniał wymagania określone w AI Act. Nie jest to pojedynczy obowiązek, ale cały pakiet wymogów obejmujących cykl życia systemu.

‍

Do najważniejszych obowiązków dostawcy należą:

System zarządzania ryzykiem

‍

Dostawca powinien ustanowić, wdrożyć, dokumentować i utrzymywać system zarządzania ryzykiem. Taki system powinien obejmować identyfikację, analizę, ocenę i ograniczanie ryzyk związanych z systemem AI.

‍

W praktyce oznacza to konieczność odpowiedzi na pytania:

• jakie szkody może wywołać system;
• kto może być dotknięty jego działaniem;
• jakie błędy są racjonalnie przewidywalne;
• jakie środki ograniczające ryzyko zostały wdrożone;
• jak ryzyka będą monitorowane po wdrożeniu.

‍

System zarządzania ryzykiem nie powinien być dokumentem tworzonym wyłącznie na potrzeby audytu. Powinien być częścią rzeczywistego procesu projektowania, testowania i utrzymywania systemu AI.

‍

Jakość danych i zarządzanie danymi

‍

Jeżeli system AI wysokiego ryzyka jest trenowany, walidowany lub testowany z wykorzystaniem danych, dostawca musi zadbać o odpowiednie praktyki zarządzania danymi. Obejmuje to między innymi adekwatność, reprezentatywność, kompletność i odpowiednią jakość danych.

‍

Ten obowiązek ma szczególne znaczenie w systemach stosowanych w rekrutacji, edukacji, kredytowaniu, ubezpieczeniach, ochronie zdrowia lub dostępie do usług publicznych. Wadliwe dane mogą prowadzić do dyskryminacji, błędnych decyzji lub naruszenia praw podstawowych.

‍

Dokumentacja techniczna

‍

Dostawca powinien sporządzić dokumentację techniczną przed wprowadzeniem systemu do obrotu lub oddaniem go do użytku. Dokumentacja ma wykazywać, że system spełnia wymogi AI Act i przepisy dotyczące systemów wysokiego ryzyka.

‍

Dokumentacja techniczna powinna opisywać między innymi:

• ogólne cechy systemu;
• jego przeznaczenie;
• architekturę i sposób działania;
• dane wykorzystywane w procesie trenowania, walidacji i testowania;
• mechanizmy nadzoru człowieka;
• środki zarządzania ryzykiem;
• cyberbezpieczeństwo;
• testy i walidację;
• monitorowanie po wprowadzeniu do obrotu.

‍

Brak dokumentacji technicznej może być jednym z najpoważniejszych problemów w razie kontroli organu nadzoru lub sporu z klientem. Na tym etapie przydatny może być także prawnik AI, jeżeli firma potrzebuje oceny obowiązków związanych z wdrożeniem lub rozwojem systemu sztucznej inteligencji.

‍

Rejestrowanie zdarzeń

‍

System AI wysokiego ryzyka powinien umożliwiać automatyczne rejestrowanie zdarzeń, czyli logowanie działania systemu. Celem jest zapewnienie identyfikowalności działania systemu, ułatwienie nadzoru i umożliwienie analizy incydentów.

‍

Logi mogą mieć kluczowe znaczenie, gdy trzeba ustalić, dlaczego system wygenerował określoną rekomendację, decyzję lub wynik. Z perspektywy dostawcy jest to także element ochrony dowodowej.

‍

Przejrzystość i instrukcje używania

‍

Dostawca musi przygotować instrukcje używania systemu. Powinny być one jasne, kompletne i zrozumiałe dla podmiotu stosującego system AI.

‍

Instrukcje powinny obejmować między innymi:

• przeznaczenie systemu;
• warunki prawidłowego używania;
• ograniczenia systemu;
• przewidywalne ryzyka;
• wymagania dotyczące danych wejściowych;
• informacje o wynikach działania systemu;
• środki nadzoru człowieka;
• parametry dokładności, odporności i cyberbezpieczeństwa.

‍

To szczególnie ważne, ponieważ błędne opisanie przeznaczenia systemu może prowadzić do błędnej klasyfikacji ryzyka. Jeżeli materiały sprzedażowe, instrukcje lub dokumentacja sugerują zastosowanie w obszarze wysokiego ryzyka, system może zostać zakwalifikowany jako system wysokiego ryzyka.

‍

Nadzór człowieka

‍

Dostawca powinien zaprojektować system AI wysokiego ryzyka w taki sposób, aby możliwy był skuteczny nadzór człowieka. Nie chodzi o pozorną obecność człowieka w procesie, ale o realną możliwość zrozumienia, monitorowania i - w razie potrzeby - przerwania lub zakwestionowania działania systemu.

‍

Nadzór człowieka powinien być adekwatny do ryzyka, przeznaczenia systemu i potencjalnego wpływu na osoby fizyczne.

‍

Dokładność, odporność i cyberbezpieczeństwo

‍

Wymogi AI Act obejmują również zapewnienie odpowiedniego poziomu dokładności, odporności i cyberbezpieczeństwa. Dostawca powinien określić parametry działania systemu oraz monitorować, czy system utrzymuje wymagany poziom jakości w czasie.

‍

W praktyce oznacza to konieczność testowania systemu nie tylko przed wdrożeniem, ale także po jego aktualizacjach, zmianach danych, zmianach środowiska operacyjnego lub zmianach sposobu używania systemu.

‍

System zarządzania jakością

‍

Dostawca systemu AI wysokiego ryzyka powinien wdrożyć system zarządzania jakością. Taki system powinien obejmować procedury, zasady i odpowiedzialności wewnętrzne dotyczące zgodności z AI Act.

‍

System zarządzania jakością powinien regulować między innymi:

• strategię zgodności z AI Act;
• projektowanie i rozwój systemu;
• testowanie i walidację;
• zarządzanie danymi;
• zarządzanie ryzykiem;
• kontrolę zmian;
• dokumentację;
• monitorowanie po wprowadzeniu na rynek;
• zgłaszanie incydentów;
• komunikację z organami nadzoru.

‍

Dla wielu firm będzie to jeden z najważniejszych elementów AI Act compliance.

‍

Ocena zgodności i oznakowanie CE

‍

Przed wprowadzeniem systemu AI wysokiego ryzyka do obrotu lub oddaniem go do użytku dostawca musi przeprowadzić właściwą procedurę oceny zgodności. W zależności od rodzaju systemu może to być ocena wewnętrzna albo procedura z udziałem jednostki notyfikowanej.

‍

Po pozytywnej ocenie zgodności dostawca powinien sporządzić deklarację zgodności UE i - tam, gdzie ma to zastosowanie - umieścić oznakowanie CE.

‍

Rejestracja w unijnej bazie danych

‍

Niektóre systemy AI wysokiego ryzyka wymagają rejestracji przed ich wprowadzeniem do obrotu lub oddaniem do użytku. Dotyczy to przede wszystkim systemów wysokiego ryzyka wskazanych w załączniku III AI Act, z zastrzeżeniem wyjątków, w tym systemów z załącznika III pkt 2, które podlegają rejestracji na poziomie krajowym.

‍

Rejestracja ma zwiększać przejrzystość i identyfikowalność systemów AI wysokiego ryzyka oraz ułatwiać nadzór nad ich zgodnością z AI Act. W określonych przypadkach informacje w bazie danych UE są publicznie dostępne, natomiast część rejestracji, zwłaszcza w obszarach ścigania przestępstw, migracji, azylu i kontroli granic, trafia do bezpiecznej, niepublicznej sekcji bazy.

‍

Monitorowanie po wprowadzeniu na rynek

‍

Obowiązki dostawcy nie kończą się w chwili sprzedaży lub wdrożenia systemu. Dostawca powinien prowadzić monitorowanie po wprowadzeniu systemu na rynek. Celem jest zbieranie informacji o działaniu systemu w rzeczywistych warunkach i reagowanie na nowe ryzyka.

‍

Monitorowanie po wprowadzeniu na rynek powinno obejmować między innymi analizę skarg, błędów, incydentów, zmian parametrów działania oraz informacji od podmiotów stosujących system.

‍

Zgłaszanie poważnych incydentów

‍

Dostawcy systemów AI wysokiego ryzyka mają obowiązki związane ze zgłaszaniem poważnych incydentów właściwym organom nadzoru rynku. Poważny incydent może obejmować między innymi śmierć osoby, poważną szkodę dla zdrowia, poważne i nieodwracalne zakłócenie infrastruktury krytycznej, naruszenie obowiązków prawa UE chroniących prawa podstawowe albo poważną szkodę dla mienia lub środowiska.

‍

Ten obowiązek wymaga posiadania procedury wewnętrznej. Firma powinna wiedzieć, kto identyfikuje incydent, kto ocenia jego kwalifikację, kto kontaktuje się z organem oraz jakie dane należy zabezpieczyć.

‍

Obowiązki dostawców z art. 50 AI Act

‍

Odrębne znaczenie mają obowiązki dostawców wynikające z art. 50 AI Act. Nie dotyczą one wyłącznie systemów AI wysokiego ryzyka, ale są odrębną kategorią AI Act. Są to obowiązki przejrzystości, które mogą obejmować także systemy niższego ryzyka, w szczególności chatboty, wirtualnych asystentów oraz systemy generujące treści syntetyczne.

‍

Po pierwsze, dostawcy systemów AI przeznaczonych do bezpośredniej interakcji z osobami fizycznymi muszą zapewnić, aby system był zaprojektowany i opracowany w taki sposób, że dana osoba zostanie poinformowana, iż wchodzi w interakcję z systemem AI. Obowiązek ten nie będzie miał zastosowania, jeżeli z okoliczności i kontekstu użycia jest to oczywiste dla osoby fizycznej należycie poinformowanej, uważnej i rozsądnej.

‍

Po drugie, dostawcy systemów AI, w tym systemów AI ogólnego przeznaczenia, które generują syntetyczne treści audio, obrazy, wideo lub tekst, muszą zapewnić, aby wyniki działania systemu były oznaczone w formacie nadającym się do odczytu maszynowego oraz wykrywalne jako sztucznie wygenerowane lub zmanipulowane.

‍

Trzeba odróżnić obowiązki dostawców od obowiązków podmiotów stosujących. Dostawca ma przede wszystkim zaprojektować system i jego funkcjonalności tak, aby umożliwić przejrzystość i wykrywalność treści. Podmiot stosujący może mieć natomiast własne obowiązki ujawniania, na przykład przy publikacji deepfake'ów lub tekstów wygenerowanych przez AI w celu informowania społeczeństwa o sprawach leżących w interesie publicznym.

‍

Obowiązki dostawców AI wynikające z art. 50 AI Act powinny być traktowane jako osobna część wdrożenia AI Act, obok klasyfikacji ryzyka, obowiązków dla systemów wysokiego ryzyka i obowiązków dotyczących modeli AI ogólnego przeznaczenia.

‍

Dostawcy modeli AI ogólnego przeznaczenia

‍

Odrębną kategorię stanowią dostawcy modeli AI ogólnego przeznaczenia, czyli modeli, które mogą być wykorzystywane w wielu różnych zastosowaniach. Obowiązki takich dostawców różnią się od obowiązków dostawców klasycznych systemów AI.

‍

W zależności od rodzaju modelu dostawca może być zobowiązany między innymi do:

• sporządzenia i aktualizowania dokumentacji technicznej modelu;
• udostępniania informacji dostawcom systemów AI, którzy integrują model w swoich rozwiązaniach;
• wdrożenia polityki zgodności z prawem autorskim UE;
• publikowania odpowiedniego streszczenia treści wykorzystanych do trenowania modelu.

‍

Jeżeli model AI ogólnego przeznaczenia zostanie uznany za model stwarzający ryzyko systemowe, obowiązki są dalej idące. Mogą obejmować ocenę modelu, ograniczanie ryzyk systemowych, dokumentowanie poważnych incydentów i zgłaszanie ich do właściwych organów.

‍

Kiedy dystrybutor, importer lub użytkownik może stać się dostawcą

‍

AI Act przewiduje sytuacje, w których inny podmiot może zostać potraktowany jak dostawca systemu AI wysokiego ryzyka. Może to dotyczyć między innymi dystrybutora, importera, podmiotu stosującego lub innej osoby trzeciej.

‍

Taki skutek może powstać w szczególności, gdy podmiot:

• umieszcza własną nazwę lub znak towarowy na systemie AI wysokiego ryzyka;
• dokonuje istotnej zmiany systemu AI wysokiego ryzyka;
• zmienia przeznaczenie systemu w taki sposób, że system staje się systemem wysokiego ryzyka.

‍

To istotne dla firm, które kupują gotowe rozwiązania AI, a następnie oferują je klientom pod własną marką albo modyfikują ich funkcje. W takim scenariuszu firma może przejąć część obowiązków typowych dla dostawcy.

‍

AI Act compliance jako proces, a nie jednorazowy dokument

‍

AI Act compliance nie powinien być traktowany jako jednorazowe przygotowanie polityki AI. W przypadku dostawców systemów AI zgodność wymaga procesu obejmującego projektowanie, rozwój, testowanie, wdrożenie, monitorowanie, aktualizacje i reagowanie na incydenty.

‍

W praktyce wdrożenie powinno obejmować co najmniej:

• mapowanie systemów AI;
• ustalenie roli firmy w łańcuchu wartości AI;
• klasyfikację ryzyka;
• analizę przeznaczenia systemu;
• analizę danych;
• ocenę obowiązków technicznych;
• przygotowanie dokumentacji;
• wdrożenie procedur zarządzania ryzykiem;
• wdrożenie procedur nadzoru człowieka;
• przygotowanie procesu obsługi incydentów;
• aktualizację umów z klientami, dostawcami i integratorami.

‍

Dobrze przygotowana firma powinna być w stanie wykazać, dlaczego zakwalifikowała system do określonej kategorii ryzyka i jakie środki wdrożyła, aby spełnić wymogi AI Act. Przy projektach obejmujących wdrożenie, rozwój lub komercjalizację systemów AI istotna może być również obsługa prawna projektów AI.

‍

Najczęstsze błędy dostawców systemów AI

‍

W praktyce największe ryzyka prawne wynikają zwykle nie z samego używania AI, lecz z braku uporządkowanego procesu zgodności.

‍

Do najczęstszych błędów należą:

• brak ustalenia, czy rozwiązanie spełnia definicję systemu AI;
• brak określenia przeznaczenia systemu;
• zbyt ogólne materiały marketingowe sugerujące szerokie zastosowania, także w obszarach wysokiego ryzyka;
• brak dokumentacji technicznej;
• brak procedury zarządzania ryzykiem;
• brak testów jakości danych;
• pozorny nadzór człowieka;
• brak procedury zgłaszania incydentów;
• nieuwzględnienie AI Act w umowach z klientami i partnerami technologicznymi;
• traktowanie zgodności z AI Act wyłącznie jako zadania działu prawnego.

‍

Tymczasem przepisy AI Act projektują regulację łączącą prawo, technologię, zarządzanie ryzykiem, cyberbezpieczeństwo, dokumentację i odpowiedzialność organizacyjną.

‍

Podsumowanie

‍

Obowiązki dostawców AI należą do najważniejszych elementów AI Act. Dostawca nie odpowiada wyłącznie za stworzenie technologii, ale także za jej zgodność regulacyjną, dokumentację, bezpieczeństwo, przejrzystość, zarządzanie ryzykiem i monitorowanie po wdrożeniu.

‍

Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność przejścia od podejścia „budujemy narzędzie AI” do podejścia „budujemy system AI zgodny z prawem, bezpieczny i możliwy do audytu”. Im wcześniej firma ustali swoją rolę, kategorię ryzyka systemu i właściwe wymogi AI Act, tym łatwiej ograniczy ryzyka prawne, kontraktowe i reputacyjne.

‍

Jak przygotować firmę do zgodności z AI Act

‍

AI Act to unijne rozporządzenie, które wprowadza jednolite zasady projektowania, wprowadzania do obrotu, oddawania do użytku i wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność sprawdzenia, czy wykorzystywane lub tworzone narzędzia AI podlegają pod nowe obowiązki regulacyjne. W ocenie obowiązków regulacyjnych i ryzyk związanych ze sztuczną inteligencją pomocny może być prawnik AI.

‍

W praktyce zgodność z przepisami AI Act nie zaczyna się od pisania polityk wewnętrznych. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, jakie systemy AI firma faktycznie posiada, do czego są używane, kto nimi zarządza oraz czy i jak wpływają one na osoby fizyczne, klientów, pracowników, kandydatów, kontrahentów lub użytkowników końcowych.

‍

Poniżej przedstawiamy praktyczną checklistę dla firm, które chcą uporządkować AI Act compliance i przygotować organizację do nowych obowiązków.

‍

1. Ustal, czy firma korzysta z systemów AI

‍

Pierwszym etapem jest inwentaryzacja narzędzi. Nie chodzi wyłącznie o własne modele AI budowane przez dział technologiczny. W wielu firmach sztuczna inteligencja jest już obecna w narzędziach HR, systemach CRM, rozwiązaniach marketingowych, chatbotach, systemach analitycznych, narzędziach cyberbezpieczeństwa, oprogramowaniu do scoringu, systemach monitoringu lub aplikacjach wspierających obsługę klienta.

‍

Firma powinna ustalić:

• jakie narzędzia AI są używane w organizacji;
• kto jest odpowiedzialny za wdrożenie lub rozwój danego narzędzia;
• kto ma dostęp do systemu;
• jakie dane są przetwarzane;
• jakie wyniki, w tym decyzje lub rekomendacje, generuje system;
• czy wynik działania systemu wpływa na ludzi.

To podstawowy etap - brak rejestru systemów AI uniemożliwia ocenę ryzyka i przypisanie obowiązków.

‍

2. Sprawdź, czy zastosowanie AI nie mieści się w wyłączeniu dla badań naukowych i rozwoju

‍

AI Act przewiduje szczególne wyłączenia dotyczące badań naukowych, testowania i rozwoju systemów AI oraz modeli AI. Nie oznacza to jednak, że każde użycie AI w dziale R&D automatycznie wypada poza AI Act.

‍

Wyłączenie może mieć znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy system AI lub model AI został specjalnie opracowany i oddany do użytku wyłącznie w celu badań naukowych i rozwoju. AI Act nie obejmuje również działalności badawczej, testowej lub rozwojowej dotyczącej systemów AI lub modeli AI przed ich wprowadzeniem do obrotu albo oddaniem do użytku.

‍

3. Sprawdź, czy dane narzędzie jest systemem AI w rozumieniu AI Act

‍

Nie każde oprogramowanie automatyzujące proces biznesowy będzie systemem AI. AI Act obejmuje systemy maszynowe, które działają z różnym poziomem autonomii i wnioskują z otrzymanych danych wejściowych, jak generować wyniki, takie jak predykcje, treści, rekomendacje lub decyzje.

‍

W praktyce należy sprawdzić, czy narzędzie:

• działa na podstawie danych wejściowych;
• generuje predykcje, rekomendacje, treści lub decyzje;
• posiada pewien poziom autonomii;
• wpływa lub może wpływać na środowisko fizyczne albo cyfrowe;
• nie jest wyłącznie prostą automatyzacją opartą na sztywnych regułach określonych przez człowieka.

‍

Ten etap jest kluczowy, ponieważ AI Act wymagania dla firm dotyczą tylko tych rozwiązań, które mieszczą się w zakresie rozporządzenia.

‍

AI Act obejmuje również modele generalnego przeznaczenia, ale w tym artykule skupiamy się tylko na systemach AI. 

‍

4. Określ rolę firmy - dostawca, podmiot stosujący, importer, dystrybutor

‍

Obowiązki przedsiębiorców  w kontekście AI Act zależą od roli, jaką firma pełni wobec danego systemu AI. Ta sama firma może być dostawcą jednego systemu i podmiotem stosującym inny system.

‍

Firma może być w szczególności:

• dostawcą, jeżeli rozwija system AI albo zleca jego rozwój i wprowadza go do obrotu lub oddaje do użytku pod własną nazwą lub znakiem towarowym;
• podmiotem stosującym, jeżeli wykorzystuje system AI pod swoją kontrolą w działalności zawodowej;
• importerem, jeżeli wprowadza na rynek UE system AI od dostawcy spoza Unii;
• dystrybutorem, jeżeli udostępnia system AI na rynku UE;
• producentem produktu, jeżeli system AI jest elementem produktu objętego unijnymi przepisami harmonizacyjnymi.

‍

Błędne przypisanie roli jest jednym z najczęstszych ryzyk compliance. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której firma umieszcza własny znak towarowy na systemie AI wysokiego ryzyka, istotnie modyfikuje taki system albo zmienia jego przeznaczenie. W określonych przypadkach może to prowadzić do przejęcia obowiązków dostawcy.

‍

5. Ustal przeznaczenie systemu AI

‍

W AI Act bardzo duże znaczenie ma przeznaczenie systemu. Chodzi o użycie, dla którego system został przewidziany przez dostawcę, w tym kontekst i warunki używania wskazane w instrukcjach, dokumentacji technicznej, materiałach sprzedażowych, promocyjnych lub oświadczeniach.

‍

Firma powinna ustalić:

• do czego system został zaprojektowany;
• w jakich procesach ma być używany;
• jakie osoby będą z niego korzystać;
• jakie decyzje lub działania będzie wspierał;
• czy jego użycie może wykroczyć poza pierwotne przeznaczenie;
• czy możliwe jest racjonalnie przewidywalne niewłaściwe użycie.

‍

To ważne zwłaszcza przy systemach ogólnego zastosowania oraz narzędziach, które mogą być wykorzystywane w wielu działach firmy. Inne ryzyko ma chatbot do ogólnej obsługi klienta, inne system wspierający rekrutację, a jeszcze inne narzędzie oceniające zdolność kredytową osoby fizycznej.

‍

6. Sprawdź, czy system nie należy do praktyk zakazanych

‍

Najwyższy poziom ryzyka w AI Act obejmuje praktyki zakazane. Firma powinna sprawdzić, czy nie projektuje, nie kupuje ani nie wykorzystuje systemów AI, które mogą mieścić się w katalogu zakazów.

‍

W szczególności należy zweryfikować, czy system nie służy do:

• szkodliwej manipulacji lub stosowania technik podprogowych;
• wykorzystywania podatności osób ze względu na wiek, niepełnosprawność lub sytuację społeczno-ekonomiczną;
• niedopuszczalnego scoringu społecznego;
• oceny ryzyka popełnienia przestępstwa wyłącznie na podstawie profilowania lub cech osobowości;
• tworzenia lub rozszerzania baz rozpoznawania twarzy przez nieukierunkowane pozyskiwanie obrazów z internetu lub CCTV;
• rozpoznawania emocji w miejscu pracy lub instytucjach edukacyjnych, poza wyjątkami przewidzianymi w AI Act;
• biometrycznej kategoryzacji w celu wnioskowania o szczególnie chronionych cechach;
• zdalnej identyfikacji biometrycznej w czasie rzeczywistym w przestrzeni publicznej do celów ścigania, poza ściśle określonymi wyjątkami.

‍

Powyższe wyliczenie jest bardzo uproszczonym podejście do niedozwolonych praktyk AI. Niemniej jednak, etap ten powinien być wykonany przed wdrożeniem systemu. Jeżeli firma korzysta już z narzędzia, które może mieścić się w praktykach zakazanych, konieczna jest pilna analiza prawna i techniczna.

‍

7. Oceń, czy system jest systemem wysokiego ryzyka

‍

Systemy wysokiego ryzyka są centralnym elementem AI Act compliance. Ich użycie nie jest zakazane, ale wiąże się z rozbudowanymi obowiązkami prawnymi, technicznymi i organizacyjnymi.

‍

System może być wysokiego ryzyka zasadniczo w dwóch sytuacjach.

‍

Po pierwsze, jeżeli jest produktem albo elementem bezpieczeństwa produktu objętego określonym unijnym prawodawstwem harmonizacyjnym i produkt wymaga oceny zgodności z udziałem strony trzeciej.

‍

Po drugie, jeżeli mieści się w jednym z przypadków wskazanych w załączniku III AI Act. Dotyczy to m.in. wybranych zastosowań w obszarach takich jak:

• biometria;
• infrastruktura krytyczna;
• edukacja i szkolenia zawodowe;
• zatrudnienie, zarządzanie pracownikami i dostęp do samozatrudnienia;
• dostęp do podstawowych usług prywatnych oraz usług i świadczeń publicznych;
• ściganie przestępstw;
• migracja, azyl i kontrola granic;
• wymiar sprawiedliwości i procesy demokratyczne.

‍

Przykładowo, podwyższone ryzyko może dotyczyć systemów AI używanych do selekcji kandydatów do pracy, oceny wyników nauczania, scoringu kredytowego osób fizycznych, ustalania ceny w ubezpieczeniach na życie i zdrowie, priorytetyzacji zgłoszeń alarmowych albo wspierania decyzji w obszarze wymiaru sprawiedliwości.

‍

Pamiętaj - tzw. human in the loop nie wyłącza kwalifikacji systemu AI jako systemu wysokiego ryzyka.

‍

8. Sprawdź, czy możliwe jest wyłączenie z klasyfikacji wysokiego ryzyka

‍

AI Act przewiduje mechanizm, który w określonych przypadkach pozwala uznać, że system mieszczący się formalnie w załączniku III nie jest systemem wysokiego ryzyka, jeżeli nie stwarza znaczącego ryzyka szkody dla zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych.

‍

Może to dotyczyć systemów, które wykonują jedynie wąskie zadanie proceduralne, poprawiają wynik wcześniej zakończonej czynności człowieka, wykrywają wzorce decyzyjne lub odstępstwa od wcześniejszych wzorców bez zastępowania oceny człowieka, albo wykonują zadanie przygotowawcze do właściwej oceny.

‍

Nie jest to jednak automatyczne zwolnienie. Wymaga udokumentowanej samooceny. Co istotne, system wykonujący profilowanie co do zasady nie korzysta z tego mechanizmu i nadal może być traktowany jako wysokiego ryzyka.

‍

9. Przygotuj dokumentację zgodności

‍

Zgodność z przepisami AI Act wymaga dokumentacji. Dla firm oznacza to konieczność stworzenia uporządkowanego zestawu dokumentów, który pozwoli wykazać, że system został oceniony, sklasyfikowany i wdrożony zgodnie z właściwymi wymaganiami.

‍

W praktyce dokumentacja powinna obejmować co najmniej:

• rejestr systemów AI używanych w firmie;
• opis przeznaczenia każdego systemu;
• wskazanie roli firmy;
• klasyfikację ryzyka;
• ocenę, czy system podlega zakazom;
• ocenę, czy system jest wysokiego ryzyka;
• opis danych wejściowych i wyników generowanych przez system;
• opis kontroli ludzkiej;
• zasady nadzoru nad systemem;
• procedurę reagowania na błędy, incydenty i skargi;
• zasady korzystania z generatywnej AI przez pracowników;
• instrukcje dla użytkowników wewnętrznych;
• dowody szkoleń z kompetencji w zakresie AI.

‍

Dla systemów wysokiego ryzyka dokumentacja będzie znacznie bardziej rozbudowana i powinna być powiązana z zarządzaniem ryzykiem, jakością, danymi, cyberbezpieczeństwem, monitorowaniem działania systemu i obowiązkami po wprowadzeniu systemu do obrotu lub oddaniu go do użytku. Przy bardziej złożonych wdrożeniach przydatna może być także obsługa prawna projektów AI, obejmująca analizę prawną, techniczną i organizacyjną projektu.

‍

10. Wprowadź zasady kompetencji w zakresie AI

‍

AI Act nakłada obowiązek podejmowania środków zapewniających odpowiedni poziom kompetencji w zakresie AI. W praktyce firma powinna zadbać, aby osoby korzystające z systemów AI rozumiały ich możliwości, ograniczenia, ryzyka i zasady bezpiecznego używania. Jest to tzw. AI Literacy.

‍

Szkolenia powinny być dostosowane do ról. Innej wiedzy potrzebuje zarząd, innej dział HR, innej dział marketingu, innej dział IT, a jeszcze innej osoby odpowiedzialne za compliance, ochronę danych i cyberbezpieczeństwo.

‍

Minimalny program szkoleniowy powinien obejmować:

• czym jest system AI w rozumieniu AI Act;
• jakie są kategorie ryzyka;
• czego firma nie może robić z AI;
• kiedy system może być wysokiego ryzyka;
• jak korzystać z generatywnej AI;
• jak chronić dane osobowe, tajemnice przedsiębiorstwa i informacje poufne;
• kiedy wynik AI wymaga weryfikacji przez człowieka;
• jak zgłaszać błędy, incydenty i nieprawidłowości.

‍

11. Ustal zasady przejrzystości wobec ludzi

‍

Niektóre systemy AI wymagają spełnienia obowiązków informacyjnych. Dotyczy to m.in. systemów wchodzących w interakcję z człowiekiem, systemów generujących treści syntetyczne, systemów rozpoznawania emocji, kategoryzacji biometrycznej oraz deepfake'ów.

‍

Firma powinna sprawdzić:

• czy użytkownik wie, że rozmawia z systemem AI;
• czy treści generowane lub manipulowane przez AI są właściwie oznaczane;
• czy osoby fizyczne otrzymują wymagane informacje;
• czy oznaczenia są zrozumiałe, widoczne i dostosowane do kanału komunikacji;
• czy obowiązki przejrzystości są uwzględnione w procesach marketingowych, sprzedażowych i obsługi klienta.

‍

W praktyce dotyczy to np. chatbotów, voicebotów, generatorów grafiki, systemów tworzących teksty publikowane w imieniu firmy, narzędzi do automatycznego generowania materiałów reklamowych oraz systemów wykorzystywanych do tworzenia realistycznych obrazów, nagrań audio lub wideo.

‍

12. Połącz AI Act z RODO, cyberbezpieczeństwem i prawem pracy

‍

AI Act nie zastępuje RODO, przepisów konsumenckich, prawa pracy, regulacji sektorowych ani zasad odpowiedzialności za produkt. Firma powinna traktować AI Act compliance jako część szerszego systemu zgodności.

‍

W praktyce należy sprawdzić:

• czy system przetwarza dane osobowe;
• jaka jest podstawa prawna przetwarzania;
• czy konieczna jest ocena skutków dla ochrony danych;
• czy występuje zautomatyzowane podejmowanie decyzji;
• czy system wpływa na pracowników lub kandydatów;
• czy system spełnia wymagania cyberbezpieczeństwa;
• czy dostawca zapewnia odpowiednie gwarancje umowne;
• czy firma ma prawo korzystać z danych używanych w systemie;
• czy wyniki AI mogą naruszać prawa autorskie lub tajemnice przedsiębiorstwa.

‍

Dobrze przygotowane wdrożenie AI Act w firmie powinno łączyć analizę prawną, techniczną, organizacyjną i biznesową.

‍

13. Zweryfikuj umowy z dostawcami AI

‍

Wiele firm nie buduje własnych systemów AI, lecz korzysta z rozwiązań zewnętrznych. Nie zwalnia to jednak organizacji z obowiązku oceny ryzyka i właściwego korzystania z systemu.

‍

Umowy z dostawcami powinny regulować w szczególności:

• opis systemu i jego przeznaczenia;
• rolę dostawcy i rolę klienta;
• zakres dokumentacji przekazywanej firmie;
• zasady aktualizacji systemu;
• odpowiedzialność za istotne zmiany;
• zasady monitorowania działania systemu;
• obowiązki dotyczące bezpieczeństwa;
• obowiązki dotyczące danych osobowych;
• wsparcie w razie incydentu;
• zasady audytu;
• ograniczenia w używaniu danych firmy do trenowania modeli;
• procedurę zakończenia współpracy.

‍

W przypadku systemów wysokiego ryzyka umowa powinna być znacznie bardziej szczegółowa. Sama deklaracja dostawcy, że system jest zgodny z AI Act, nie wystarczy.

‍

14. Przygotuj procedurę reagowania na incydenty

‍

Firmy korzystające z AI powinny mieć procedurę wykrywania, oceny i obsługi nieprawidłowości. Szczególne znaczenie ma to w przypadku systemów wysokiego ryzyka, gdzie AI Act przewiduje obowiązki związane z poważnymi incydentami.

‍

Procedura powinna określać:

• kto przyjmuje zgłoszenia;
• jak klasyfikowane są błędy i incydenty;
• kiedy sprawa trafia do działu prawnego, compliance, IT, bezpieczeństwa lub zarządu;
• jak zabezpiecza się logi i dowody;
• kiedy należy powiadomić dostawcę;
• kiedy konieczne jest zgłoszenie do organu;
• jak dokumentowane są działania naprawcze;
• jak aktualizowana jest ocena ryzyka.

‍

Dla firmy istotne jest nie tylko to, czy system działa, ale również czy można wykazać, że jego działanie jest monitorowane i kontrolowane.

‍

15. Stwórz wewnętrzną politykę korzystania z AI

‍

Każda firma korzystająca z AI powinna posiadać wewnętrzne zasady używania takich narzędzi. Polityka nie powinna być ogólnym dokumentem deklaracyjnym. Powinna realnie odpowiadać na to, jak pracownicy korzystają z AI w codziennej pracy.

‍

Polityka AI powinna określać:

• jakie narzędzia są dopuszczone;
• jakie narzędzia są zakazane;
• jakich danych nie wolno wprowadzać do systemów AI;
• kiedy wymagany jest przegląd wyniku przez człowieka;
• kto odpowiada za wdrożenie nowego narzędzia AI;
• jak zgłaszać nowe przypadki użycia AI;
• jak oceniać ryzyko;
• jakie zasady obowiązują przy tworzeniu treści;
• jakie zasady obowiązują przy korzystaniu z AI w HR, sprzedaży, marketingu, finansach i obsłudze klienta.

‍

To jeden z najważniejszych dokumentów operacyjnych w ramach AI Act compliance.

‍

16. Monitoruj zmiany systemów AI

‍

System AI może zmieniać się w czasie. Zmiana modelu, danych, funkcji, sposobu użycia lub przeznaczenia może wpływać na klasyfikację ryzyka i zakres obowiązków.

‍

Firma powinna monitorować:

• aktualizacje systemu;
• zmiany dostawcy;
• nowe funkcjonalności;
• zmianę działu korzystającego z systemu;
• zmianę kategorii danych;
• rozszerzenie użycia na nowe kraje lub grupy użytkowników;
• zmianę wpływu systemu na decyzje dotyczące osób fizycznych.

‍

Realizacja i wdrożenie AI Act w firmie powinna traktować jako proces ciągły, a nie jednorazowy projekt dokumentacyjny.

‍

17. Checklista AI Act dla zarządu

‍

Zarząd powinien uzyskać odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy wiemy, z jakich systemów AI korzysta firma?
2. Czy mamy rejestr systemów AI?
3. Czy każdy system ma właściciela biznesowego?
4. Czy ustaliliśmy rolę firmy wobec każdego systemu?
5. Czy sprawdziliśmy, które systemy mogą być zakazane?
6. Czy oceniliśmy, które systemy mogą być wysokiego ryzyka?
7. Czy mamy procedurę zatwierdzania nowych narzędzi AI?
8. Czy mamy politykę korzystania z generatywnej AI?
9. Czy pracownicy wiedzą, jakich danych nie wolno wpisywać do narzędzi AI?
10. Czy mamy procedurę reagowania na incydenty?
11. Czy umowy z dostawcami AI zabezpieczają interes firmy?
12. Czy AI Act jest powiązany z RODO, cyberbezpieczeństwem i compliance?
13. Czy osoby korzystające z AI zostały przeszkolone?
14. Czy monitorujemy zmiany w systemach AI?
15. Czy możemy wykazać AI Act zgodność z przepisami w razie kontroli?

Podsumowanie

‍

Wymagania dla firm w kontekście AI Act będą zależeć od tego, jakie systemy AI są używane, w jakim celu, przez kogo i z jakim wpływem na ludzi. Nie każda firma będzie miała systemy wysokiego ryzyka, ale każda organizacja korzystająca zawodowo z AI powinna przeprowadzić co najmniej podstawową inwentaryzację, klasyfikację i ocenę ryzyka.

‍

AI Act compliance wymaga połączenia prawa, technologii, zarządzania ryzykiem, ochrony danych, cyberbezpieczeństwa i odpowiedzialności biznesowej. Największym błędem jest traktowanie AI Act wyłącznie jako kolejnej polityki do podpisu. Prawidłowe wdrożenie AI Act w firmie powinno prowadzić do realnej kontroli nad tym, gdzie, jak i po co organizacja korzysta ze sztucznej inteligencji.

‍

Dla przedsiębiorców kluczowe jest jedno w kontekście AI Act: obowiązki przedsiębiorców należy analizować nie abstrakcyjnie, lecz przez konkretne przypadki użycia AI w organizacji.

‍